Ebced Hesabi
|
Ebced Hesabi
Ebced'in en büyük özelligi "Ebced
hesabi" adi verilen bir islemde
kullanilmasidir. Buna göre, ebced
ifadesindeki her harfin bir sayi
degeri vardir ve bu degerlerden
istifadeyle bir çok konuda pek çok
islemler yapilmistir. Iste bunlarin
her birine bu hesabin adi verilir.
Ebced alfabe düzeninin harfleri
1'den 9'a, 10'dan 90'a, 100'den
1000'e dogru numaralandirilir. Bunu
su sekilde de gösterebiliriz:
Ayrica bu alfabede gözükmeyen "pe"
harfi "be " gibi, "çe" harfi de
"cim" gibi kabul edilerek onlarin
sayi degerlerini alir. Eskilerin "hisâb
el-cümel" dedikleri, ebced hesabinin
4 çesidi vardir: "Büyük", "en
büyük", "küçük" ve "en küçük" ebced
hesabi. Yukaridaki tablo, eskiden
büyük ebced (cümel-i kebîr) olarak
ele alinmis, ama bugün küçük ebced (cümelsagir)
olarak degerlendirilmektedir.
Kultanildigi Yerler Ebced alfabe
düzeninde her bir harfin bir rakama
tekâbül etmesi keyfiyeti, Türk-Islâm
kültüründe, hemen hemen her sahaya
yayilan bir kullanimi ortaya
koymustur. Rakamla ifâde edilecek
seyler yaziyla, yaziyla ifâde
edilecek seyler de rakamla sembolize
edilir olmustur.
Kullanildigi yerler kisaca söyle
siralanabilir:
Günlük ihtiyaçlarda:
Özel notlar ve ticarî iliskilerde
kullanilmistir. Meselâ: 100 akçe
alacagi olan birisi alacakli oldugu
kisiye bir kagit üzerinde bir kaf
harfi yazip gönderince hem alacagini
istemis, hem de konuyu aracidan
saklamis oluyordu.
Isim
sembolü olarak:
Iki veya daha fazla kelimenin sayi
degerlerinin ayni olmasindan
istifadeyle birini söylemekle digeri
kastedilmis kabul edilerek halk
arasinda kullanilagelmistir. Meselâ:
"Muhammed" kelimesi 92'dir. "Aman'
kelimesi de 92'dir. "Mevlevî"
kelimesi de 92' ettiginden bu
kavramlar arasinda bir alaka
kurulmustur.
En meshurlarindan biri sudur: Aman
lafzi senin ism-i serîfinle
müsavidir Aninçin asikin zikri
amandir ya Resulullah Keza bu konuda
ilim = amel = sa'y kelimelerinin
sayi degeri 140'dir. Hem sayi degeri
itibariyle hem de anlamca aralarinda
bir irtibat vardir. Hilâl, lâle ve
Allah lafzi da sayi degeri
bakimindan 66 etmektedir. Bu
husustan dolayi kültürümüzde hilâl
ve lâleye daha özel bir yer
verilmistir
Çocuga isim verilirken:
Dogum tarihinin bir kelime veya bir,
iki isimle belirlenmesidir. Hangi
isimler çocugun dogdugu seneyi ebced
hesabiyla verirse, o isimlerden biri
çocuga verilmistir. Meselâ: H.
1311'de dogan çocuga "Mahmud
Bahtiyar", "Süleyman Hursid", "Yusuf
Mazhari', "Ömer Riza" ve "Recep
Servet" gibi isimlerden biri
verilebilir. Çünkü bunlarin her biri
1311 etmektedir.
Kitap ve Makalelerde:
Eskiden kitaplarin önsöz, giris,
takdim sayfalari ile numara almayan
sayfalar hep ebced alfabesine göre
numaralandirilmistir.
Kitaplarin ay ve sene kayitlari,
yazi bölümleri ve madde basliklari
hep ebced düzenine göre tanzim
edilmistir.
Resmi devlet kayitlarinda:
Devlet arsivlerinde yer alan birçok
resmî belgeler, tutanaklar, fezleke
ve mazbatalar, tarihler basta olmak
üzere vak'anüvis kayitlari, vakif
kayitlari ile sayim ve envanter
hesaplari hep bu hesaba göre tanzim
edilmistir.
Ilimlerde:
Fizik, matematik, geometri ve
astronomide sikça kullanilmistir. "Sa'fas"
kelimesinin harfleri kullanilmistir.
Astronomide buyük rakamlar "gayn"
harfinin birkaç tekrari ile de
saglanabilmistir. Ebced hesabi,
musikide de kullanilmistir. Buna
göre sesler ve perdeleri ebced
alfabe düzeninden istifade edilerek
olusturulan bir "ebced notasi" ile
belirlenmistir. Bu hesabin en çok
kullanildigi yerlerden biri hiç
süphesii mimarlik tir. Özellikle
Mimar Sinan, eserlerinde, boyutlarin
modüler düzeninde çok sik
kullanilmistir. Temel lslâmî
kavramlardan olusan bu hususa birkaç
misal verelim: Süleymaniye'de
zeminden kubbe üzengi seviyesi 45,
kubbe alemi 66 arsin yüksekliktedir.
Ebced'e göre "Âdem' 45, "Allah"
lafzi da 66 etmektedir. Yine
Selimiye'de de kubbeyi tasiyan 8
ayagin merkezlerinden geçen
daireninçapi 45 arsindir. Kubbe
kenari zeminden 45, minare alemi
buradan itibaren 66 arsindir.
Süleymaniye ve Selimiye'nin görünen
silüetleri 92 arsindir ki, bu da
"Muhammed" kelimesinin karsiligidir.
Cifr
ve Vefk ilimlerinde :
Ebced hesabi ayrica cifr, vefk gibi
ilimlerde, astrolojide, define
aramada da kullanilmistir.
Tasavvuf ve Din ilimlerinde :
Ebced hesabinin tasavvuf ve din
ilimlerinde kullanildigina sahit
olmaktayiz. Özellikle "Kelime-i
Tevhid" veya "Esmâ-i Hüsn"a"dan bir
ismin kaç aded zikr edilecegi ebced
tablosuna göre tayin edilir. Kur'an
tefsirlerinde ve hatta Kadir
gecesinin tayininde de ebcedin
kullanildigini bilmekteyiz.
Tarih düsürmede :
Ebced hesabinin en fazla en fazla
kullanildigi yer hiç süphesiz tarih
düsürmedir. Bunun için o olayin
tarihini verecek ustalikli bir
kelime veya misra söylenir ki,
hesaplandiginda o olayin tarihi
ortaya çikar. lste "tarih düsürme
sanati" adi verilen bu sanat divan
edebiyati boyunca kullanilmis ve
bütün kültür varliklarimizin
kitabelerinde yer almistir.
Eski
ve gelecek olaylarin tarihlerini
bulmada:
Özellikle Kuran-i Kerim ve
hadislerden yapilan çalismalarla
geçmis ve gelecek olaylara ait
tahminler yapilmistir. Istanbulun
Fethinin "beldetun tayyibetun..."
cümlesinden çikartilmasi gibi.
Bediüzzaman said-i Nursi'nin Sikke-i
Tasdik-i Gaybi adli eserinde bununla
ilgili çok sayida örnek
bulunmaktadir.
Kaynak: Ismail Yakit, Türk-lslam
Kültüründe Ebced Hesab ve Tarih
Düsürme, ötüken Ist. 1992.
|
|
|
|
|
